Ba tiêu chí của một kỳ thi tốt

  • UEE|
  • ASP|
  • JMS|
11 Apr 2016

Ba tiêu chuẩn lựa chọn một kỳ thi tốt

Từ hơn một năm nay ở Hà Nội có rất nhiều kỳ thi toán học. Có cả mặt tốt và mặt không tốt. Hẳn nhiên bạn sẽ cần lựa chọn. Bài này giới thiệu 3 tiêu chí của một kỳ thi học sinh giỏi toán, theo quan điểm của chúng tôi. 
 
 

1) Hội nghề nghiệp

Mỗi kỳ thi uy tín thường do một tổ chức nghề nghiệp (trong trường hợp này là Hội Toán học, Hiệp hội (association), Cơ quan tín thác (Trust)  ở mỗi nước, hoặc Bộ Giáo dục). Ở các nước tư bản thì gần như Bộ Giáo dục không có vai trò gì trong việc này. Ở Mỹ là tổ chức MAA (Mathematical Association of America), ở Anh là UKMT, ở Úc là AMT (Australian Mathematics Trust), ở Singapore thường có sự liên hợp tổ chức bởi Hội Toán học (SMS), Bộ Giáo dục, và trường, học viện. Cả MAA, UKMT, và AMT đều có sự kết hợp với tổ chức khác khi thực thi các kỳ thi. 
 
Ở một số nước châu Âu thì các trường đại học có nhiệm vụ này.
 
 
 
 
Theo tiêu chí thứ nhất thì các kỳ thi do MAA, UKMT, và AMT, hay SMS tổ chức thường rất có uy tín. Từ các sân chơi này thì đội tuyển quốc gia của mỗi nước sẽ được dần dần lựa chọn để tham gia Kỳ thi quan trọng bậc nhất là IMO. Ở Việt Nam, Hội Toán học Việt Nam tổ chức MYTS.
 
Đặc điểm chung ở các nước này là tổ chức quy mô, và mức độ kỳ thi theo dạng hình tháp. Nghĩa là ở các vòng đầu, mục tiêu quan trọng của họ thường phổ biến cái đẹp của toán. Các tổ chức MAA, UKMT, AMT hay SMS cho phép quan ủy thác thực hiện song song các kỳ thi của họ ở nhiều nước. MAA và AMT đều đã và sẽ cho phép thực hiện ở Việt Nam.
 
Các trường đại học khi xét hồ sơ thí sinh thì thường coi trọng các kỳ thi do các tổ chức chính thức (kiểu như trên). 
 
Kỳ thi ITOT tuy không thỏa mãn tiêu chí này nhưng đã rất thành công. Hiếm có một kỳ thi nào không có tiêu chí thứ nhất lại thành công như kỳ thi Tournaments of the Towns. ITOT có chất lượng chuyên môn ổn định, có tiếng vang. 
 
Chiểu theo tiêu chí này, ta cần xem xét các chi tiết sau
  1. Website có thông tin rõ ràng, và lưu chiểu trong nhiều năm (thông tin, hình ảnh về các năm thi, các đợt trao giải). 
  2. Có cơ quan, địa chỉ tường minh, ví dụ như hai hình minh họa trên.
  3. Sử dụng các từ khóa quan trọng để kiểm tra thông tin chéo
  4. Tên miền, email: sử dụng tên miền chuẩn thông lệ, email theo cơ quan. 
  5. Có các tên tuổi uy tín trong lĩnh vực đó hay không?

Ở những kỳ thi không chính thức thì 5 chi tiết kia không minh bạch. Các số liệu thông kê không chính xác, và thường được thổi phồng.

2) Kỷ luật khảo thí

Hai yếu tố quan trọng trong tiêu chuẩn này là bảo mật đề thi và kỷ cương phòng thi. Đề thi thường được chọn từ nhiều nguồn, cá nhân, sau đó tập hợp về một nhóm nhỏ chừng 2 đến 4 người trong ban chọn đề. Các kỳ thi thường có quy định ngặt nghèo về điều kiện vật chất để thực hiện tổ chức sao cho an toàn. 
 
Thực hiện các tiêu chuẩn đồng nhất ở một kỳ thi có số lượng người tham gia lớn là một điều không dễ thực hiện. 
 
Các kỳ thi của MAA, AMT, UKMT  có ủy thác cho các trung tâm khảo thí, các trường ở một số quốc gia. Vì chuyện lệch múi giờ, an ninh kỳ thi nên UKMT là đơn vị khắt khe nhất khi lựa chọn đơn vị tổ chức ủy thác. UKMT không lựa chọn đơn vị nào ở Việt Nam; trong khi ở Singapore thì có.  AMT và MAA đều có đơn vị ủy thác. Họ phục vụ theo nguyên tắc: first come first served, không quá kén chọn.
 
 

3) Chuyên môn kỳ thi

Nếu bạn coi mỗi kỳ thi như là mộ trải nghiệm cá nhân, để chiêm ngưỡng cái đẹp toán học, thì hiện tại có quá nhiều kỳ thi đáp ứng được. Mỗi đề thi thường được chuẩn bị trong thời gian dài, do nhiều người cùng phối hợp. Các khâu quan trọng ở khía cạnh này là
  1. soạn câu hỏi
  2. các kỹ thuật trình bày nội dung
  3. chấm thi đảm bảo công bằng, chính xác.
 

Để đạt được tính đại chúng, các kỳ thi từ các hiệp hội (MAA, AMT, và UKMT) thiết kế nhiều bài thi, nhiều vòng thi.  

Câu hỏi ở những kỳ thi đầu thường dễ quá, yêu cầu tính toán.  Điểm không hay với AMC (của AMT  và MAA;  phí dự thi lần lượt là 5 và 8 đô la) thực hiện ở Việt Nam là vì chuyện này: nhiều bài toán đơn giản quá, thuần tính toán. Thứ hai là có chênh lệch và khác biệt về nội dung chương trình toán phổ thông giữa Việt Nam và các nước: học sinh lớp 5,6 tham gia sẽ thấy nhiều kiến thức của lớp cao hơn. Đây là điều không tốt.

Ở các vòng sau, các bài thi AIMO và AIME có chất lượng câu hỏi tốt hơn nữa, nhưng kén thí sinh, và với AIMO thì phí dự thi khá cao (30 đô la). 

Các kỳ thi cho cùng lứa tuổi của Nga và Singapore tốt hơn nhiều so với kỳ thi AMC của Mỹ và Úc, theo nghĩa chúng là các bài toán đòi hỏi tư duy logic tốt hơn chứ không phải là các tính toán đơn thuần. Thậm chí, chất lượng câu hỏi của AMC không tốt bằng các kỳ thi của các nhóm tư nhân  tổ chức tại Singapore và Trung Quốc. Điểm không hay ở các kỳ thi có yếu tố Trung Quốc là có những câu hỏi khó quá. 

Xét cả ba tiêu chí trên thì tiêu chí thứ nhất là dễ tiếp cận với phụ huynh, học sinh nhất. Tiêu chí thứ hai thì khó sử dụng. Tiêu chí thứ 3 thì những người am hiểu về toán mới rõ. 

 

Tiêu chí phụ

Với kỳ thi có nhiều lứa tuổi, cho phép dự thi nhiều năm thì áp dụng thêm tiêu chí sau đây cũng rất quan trọng: số lượng thí sinh dự thi quá 01 lần. Tiêu chí này rất dễ sử dụng với phụ huynh vì chỉ việc đối chiếu danh sách của 2 năm kế tiếp. Không cần các hiểu biết sâu hơn.